VĂN HÓA VÀ NGHỆ THUẬT

TIÊU ĐIỂM Những biến đổi từ việc cải tạo không gian đô thị

Gần đây, đối với những công trình kiến trúc đã hết tuổi thọ, những thiết bị công nghiệp lạc hậu, những khu vực cư trú hư cũ, thay vì cải tạo lại toàn diện người ta đã đổi sang phương pháp được gọi là tái sinh đô thị. Những khu vực thưa thớt người qua lại, những khu vực bị bỏ hoang, bị lãng quên đã được hồi sinh với một diện mạo hoàn toàn mới mẻ và dân cư tập trung trở lại. Không gian và cuộc sống của những con người nương tựa vào không gian đó đã được thay đổi rất nhiều.

Ảnh. Công viên Văn hóa Kho trữ Dầu nằm tại Sangam-dong ngoại ô phía tây bắc thành phố Seoul được xây dựng từ việc tái sinh năm bể chứa dầu có từ thập niên 1970. Trung tâm cộng đồng ở giữa khu phức hợp này được xây dựng với những tấm sắt lấy từ các bể chứa dầu. Nơi đây bao gồm các hội trường thuyết giảng và các phòng hội họp.

Hàn Quốc – một đất nước đứng lên từ đống tro tàn của chiến tranh có sự phát triển thần kỳ về kinh tế trong suốt 60 năm qua. Tuy nhiên, khi trải qua sự phát triển với tốc độ như vũ bão về công nghiệp hóa đô thị hóa, các thành phố lớn trong đó có Seoul phải đối mặt với vấn đề làm thế nào để tái sinh được những không gian đô thị vốn đã cũ kỹ lạc hậu. Trong bối cảnh này, điều thu hút được sự quan tâm lớn trong thời gian gần đây chính là dự án tái sinh đô thị. Khác với việc cải tạo toàn diện yêu cầu mất nhiều thời gian và chi phí bởi phải thực hiện theo những chính sách ở tầm vĩ mô, việc tái sinh đô thị có ưu điểm là vừa bảo tồn được mỹ quan và lịch sử của thành phố đồng thời giảm thiểu được những vấn đề không hay nảy sinh từ cải tạo đô thị, ngoài ra phương pháp này còn có hiệu quả trong việc tạo dựng được cơ hội việc làm mới.

Ảnh. Tại Fab Lab Seoul ở Sewoon Sangga, một khu phức hợp dân cư và thương mại ở trung tâm thành phố Seoul cũ, du khách có thể sử dụng máy in 3D và nhiều vật liệu khác nhau để tạo ra sản phẩm của mình. Khu vực xuống cấp được thay thế bởi Dự án “Again Sewoon Project 2015” của thành phố Seoul, đang trẻ hóa như một không gian thống nhất cả về nghệ thuật và kỹ thuật.

Tối ưu hóa không gian
Sự chuyển biến của Trung tâm thương mại Sewoon – thiên đường của các sản phẩm điện tử thuộc khu vực trung tâm của Seoul trước đây là một ví dụ tiêu biểu cho trường hợp làm sống lại tòa nhà lạc hậu cũ kỹ đang đứng trước nguy cơ bị giải tỏa. Sewoon Sangga được hoàn thành vào năm 1968 là tòa nhà phức hợp quy mô lớn có chiều dài từ bắc đến nam là 1 km. Tòa nhà này khi xây dựng đã liên kết được tuyến đường chính của khu vực trung tâm thành phố với suối Cheonggyecheon và con đường Jongno – đi qua phía đông tây của Seoul. Trung tâm thương mại Sewoon – thánh địa của các sản phẩm điện tử khi đó còn được nói quá lên là nơi “có thể làm được cả vệ tinh nhân tạo”, là nơi mà “không có gì là không có”. Vào thời điểm đó, Sewoon Sangga được biết đến như một khu cư trú theo phong cách mới.

Ảnh. Các bể chứa ngưng hoạt động phía sau trung tâm cộng đồng của Công viên Văn hóa Khu trữ Dầu đã được tu sửa lại thành không gian biểu diễn bằng cách sử dụng vật liệu từ các bể chứa khác. Phần dưới sân khấu là khu vực khán giả với 200 chỗ ngồi.

Tuy nhiên, bước vào thập niên 80, khu vực Gangnam và Yongsan chính thức được hoàn thiện và đi vào sử dụng. Vì thế khu Sewoon dần đánh mất ý nghĩa của một “khu phức hợp vừa cư trú vừa thương mại cao cấp nhất nước” từng được kỳ vọng trong quá khứ. Cùng với việc khu vực xung quanh bị xuống cấp nên vào những năm 1990, khu trung tâm này đã bị chỉ định giải tỏa, xây dựng lại. Trong bối cảnh đó, phong trào tái sinh đô thị chính thức được vận hành ở khu vực này vào năm 2015. Năng lực của những nghệ nhân trẻ tuổi kết hợp với trình độ tay nghề cao của những người thợ điện tử lành nghề khu Sewoon cùng với thành tựu của cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ Tư như kỹ thuật in 3D, máy bay không người lái đã giúp cho nơi này có được bước chuyển mình để tạo lập một không gian mới với sự kết hợp của các yếu tố: nghệ thuật, kỹ thuật và văn hóa.

Ảnh. Một trong những bể chứa dầu cũ vẫn giữ nguyên hình dáng ban đầu cho phép du khách có cái nhìn cận cảnh vào cấu trúc bên trong. Nó được sử dụng chủ yếu cho các triển lãm liên quan đến truyền thông.

Dự án tái sinh đô thị không chỉ đơn thuần là làm biến đổi mục đích sử dụng không gian hay tu bổ những công trình kiến trúc cho phù hợp với mục đích sử dụng mới. Chỉ khi thay đổi được tạo ra đồng thời với việc giữ gìn những đặc trưng hoặc hình ảnh đã được xây dựng trong quá khứ thì mới có thể mang lại sức sống mới cho những không gian này. Ở phương diện này, có một ví dụ tương tự như trường hợp của khu trung tâm mua sắm Sewon.
Phường Changsin-dong và Sungin-dong Seoul trước đây tập trung rất nhiều xưởng dệt may phục vụ nhu cầu buôn bán quần áo khu vực Dongdaemun, cho thấy sự biến đổi rất thú vị của nơi này. Sau đó, do sự trì trệ của ngành công nghiệp dệt may, khu vực này có nhiều biến đổi theo hướng lạc hậu. Đây chính là lý do dẫn đến việc làng mới (còn gọi là “New Town”) được xây dựng tại đây.

Tuy nhiên dự án New Town đã trải qua rất nhiều khó khăn và cuối cùng bị hủy bỏ. Sau đó khu vực này được Bộ Đất đai Cơ sở hạ tầng và Giao thông Hàn Quốc chỉ định là “Khu vực tiên phong tái sinh đô thị”, đồng thời thay vì giải phóng mặt bằng, nơi này được tập trung tăng cường các tiện nghi liên quan đến văn hóa trong đó bao gồm các thiết bị hạ tầng cơ bản như hệ thống đường bộ và phát triển khu phố dệt may. Từ năm 2014, trong vòng bốn năm, với việc tiến hành dự án tái sinh đô thị, đã có nhiều công trình văn hóa được hoàn thành hoặc chuẩn bị hoàn thành, có thể kể ra như: Bảo tàng Dệt may, Không gian giao lưu và sáng tác nghệ thuật Changsin, Nhà lưu niệm Paik Nam-june – nơi tái hiện ngôi nhà của người nghệ sỹ tiên phong trong lĩnh vực nghệ thuật video art nổi tiếng thế giới đã từng sống.

Dự án tái sinh đô thị không chỉ đơn thuần là làm biến đổi mục đích sử dụng không gian hay tu bổ những công trình kiến trúc cho phù hợp với mục đích sử dụng mới. Chỉ khi thay đổi được tạo ra đồng thời với việc giữ gìn những đặc trưng hoặc hình ảnh đã được xây dựng trong quá khứ thì mới có thể mang lại sức sống mới cho những không gian này.

Sự biến đổi thú vị của không gian ngầm dưới lòng đất
Có những ví dụ thú vị về việc làm sống lại không gian lịch sử đã từng bị lãng quên của thành phố. Đó là trường hợp khu vực ngầm của Bảo tàng Nghệ thuật Seoul ở Yeouido. Năm 2005 khi tiến hành xây dựng trạm trung chuyển xe buýt, thiết bị ngầm bí mật của chế độ độc tài quân sự vô tình được phát hiện.
Người ta đưa ra giả thiết rằng khu vực quân sự nằm dưới lòng đất này được xây dựng vào những năm 1970 làm nơi trú ẩn của tổng thống trong trường hợp khẩn cấp. Khu vực này gồm một phòng VIP với diện tích 80 m2 và một phòng chờ dành cho người tùy tùng với diện tích 800 m2. Ban đầu, thành phố Seoul có ý định sẽ phát triển không gian này thành khu vực trung tâm mua sắm dưới lòng đất nhưng do dự đoán rằng “sự lưu động của dân số là không cao và không khả thi” nên khu vực này đã bị bỏ hoang một thời gian. Sau thời gian dài bị lãng quên cuối cùng vào năm 2017, “Bảo tàng Mỹ thuật dưới lòng đất” (SeMA Bunker) chính thức được mở cửa và nhận được phản ứng tích cực từ người dân.
Trong bối cảnh này, thành phố Seoul đã có những dự án tập trung vào chương trình tái sinh thành phố. Công viên Văn hóa Kho trữ Dầu (Oil Tank Culture Park) được mở cửa vào tháng 9 năm 2017 là một công trình như thế. Ở chân núi Maebong – phía sau của sân vận động World Cup thuộc phường Sangam-dong thành phố Seoul đã hình thành một Công viên Văn hóa Kho trữ Dầu – nơi từng là khu vực bảo an cấp một mà người dân không thể tiếp cận trong suốt 22 năm. Sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ đầu tiên vào năm 1973, thành phố Seoul đã xây dựng năm bể chứa dầu có đường kính từ 15 đến 38 m, chiều cao 15 m, có khả năng dự trữ được lượng dầu tương đương lượng sử dụng trong một tháng của người dân Seoul. Tuy nhiên sự tồn tại của kho trữ dầu này không hề được người dân biết đến cho tới năm 2000.
Năm 2002, vì lý do an toàn cho kỳ World Cup được tổ chức tại Hàn Quốc và Nhật Bản mà khu vực này bị phong tỏa. Tuy nhiên, sau đó trong suốt 12 năm, không gian này tiếp tục bị chìm vào lãng quên. Năm 2013, với sự thống nhất của cả người dân và chuyên gia, khu vực này được xây dựng thành “Không gian văn hóa thân thiện với môi trường”. Tiếp sau đó, dựa theo một đề án được bình chọn từ 95 tác phẩm của 16 quốc gia trên thế giới, trong năm bể chứa dầu đã có một bể chứa dầu được sử dụng để triển lãm với nguyên hình dạng ban đầu. Bốn bể chứa dầu còn lại đã được tu sửa cho đúng với mục đích sử dụng nhưng về cơ bản vẫn giữ nguyên hình dạng vốn có. Ở vị trí trung tâm giữa các bể chứa dầu, một không gian cộng đồng dựa theo nguyên mẫu của bể chứa dầu được tạo dựng. Bề mặt ngoài của khu vực này cũng tận dụng tấm sắt đã được dùng cho phần bề mặt của bể chứa dầu tạo nên cảm giác công trình này được xây dựng cùng thời điểm với bể chứa dầu. Những bể chứa dầu này được cải tạo lại thành nơi biểu diễn, phòng trưng bày, không gian văn hóa phức hợp. Quảng trường ở phía trước được xây dựng thành một không gian mở có thể tổ chức các sự kiện văn hóa đa dạng.
Ngoài ra người ta tạo nên đường bao quanh ở khu vực triền núi và không gian bao quanh các bể chứa dầu, đồng thời tạo lập không gian sinh thái với các loại thảm thực vật đa dạng. Với sự tu sửa cải tiến như thế, khu vực chứa dầu dự trữ đã được biến đổi thành một không gian văn hóa rất thú vị và cuốn hút. Sau khi mở cửa, rất nhiều các hoạt động văn hóa như: trình diễn, triển lãm đã được tổ chức khiến cho nơi đây đã trở thành một địa chỉ văn hóa mới có sức hấp dẫn đặc biệt.

Ảnh. Seongsu-dong, một khu vực công nghiệp với các ngành in ấn, dệt may và kho bãi ở trung tâm thành phố Seoul từ những năm 1960 đang biến thành một điểm nóng văn hóa. Nhà kho Daerim, nơi từng được sử dụng để xay xát và bảo quản gạo, nay đã trở thành một quán cà phê nổi tiếng trong giới trẻ.

Từ các cơ sở công nghiệp thành không gian văn hóa
Thung lũng nghệ thuật Pocheon là một trong những ví dụ tiên phong cho thấy sự biến đổi của các cơ sở công nghiệp sang một diện mạo khác thông qua dự án tái sinh đô thị. Pocheon là một thành phố nhỏ nằm ở phía bắc của Seoul, được biết đến là nơi có bãi khai thác đá granite. Đá granite ở nơi này là “đá quý Pocheon” vừa rắn chắc lại tinh xảo nên được coi như một vật liệu xây dựng nổi tiếng. Nhưng vào giữa những năm 1990 lượng đá khai thác ở khu vực này bị sụt giảm cùng với lượng nhập khẩu đá từ Trung Quốc với giá thành rẻ ngày càng nhiều dẫn đến việc ngành công nghiệp khai thác đá bắt đầu suy yếu và sau đó trở thành một không gian hoang tàn.
Vì lẽ đó vào năm 2003, với mục đích khôi phục lại cảnh quan thiên nhiên bị hư tổn và thúc đẩy phát triển kinh tế khu vực, dự án cải tạo nơi này thành một không gian văn hóa phức hợp đã được tiến hành. Ở những địa hình bị trũng sâu do khai thác quá nhiều người ta cải tạo thành các hồ nhân tạo bằng cách tận dụng nguồn nước mưa, những công viên điêu khắc và biểu diễn với đủ quy mô lớn và nhỏ được xây dựng ở xung quanh. Vào tháng 10 năm 2009, Thung lũng Nghệ thuật Pocheon đã chính thức được khai trương. Hiện nay theo thống kê, hàng năm có hơn 400 nghìn lượt khách ghé thăm nơi này. Thung lũng Nghệ thuật Pocheon được đánh giá là một dự án thành công của chính quyền địa phương và vào năm 2017 nơi này được lựa chọn là top “10 địa điểm du lịch triển vọng tỉnh Gyeonggi”.
Dự án tái sinh đô thị mang đến sức sống mới cho không gian đô thị cũ kỹ, lạc hậu hoặc không gian đô thị đã bị lãng quên. Các dự án này có mục đích cải thiện môi trường và nâng cao đời sống tinh thần, sự gắn kết của người dân khu vực qua những hoạt động văn hóa xã hội. Ngoài ra, dự án cũng góp phần thúc đẩy hoạt động kinh tế trong khu vực. Tuy nhiên điểm cần đặc biệt quan tâm là giữ gìn bản sắc riêng của khu vực. Bởi tái sinh đô thị vừa phải thúc đẩy được không gian đô thị đã lỗi thời, đồng thời phải cải thiện cuộc sống của cư dân đang duy trì cuộc sống ở đó.

Ảnh. Công viên Sáng tạo Seoul (Seoul Innovation Park), được mở tại quận Eunpyeong, phía tây Seoul vào năm 2015, hỗ trợ các dự án do công dân đề xuất trong các lĩnh vực xã hội và kinh tế. Công viên được đặt tại vị trí cũ của Viện Y tế Quốc gia và Trung tâm Kiểm soát & Phòng ngừa Dịch bệnh. Bức ảnh cho thấy phòng nghiên cứu công cộng bên trong công viên.

Ảnh. Gong, một phòng nghệ thuật độc lập, biến một nhà máy cũ thành phòng triển lãm. Mullae-dong, khu công nghiệp cũ ở ngoại ô phía tây Seoul, đang thay đổi thành một không gian văn hóa khi các nghệ sĩ bắt đầu tập trung vào các khu vực cho thuê rẻ.

Yoon Hee-cheolGiáo sư Khoa Kỹ thuật Kiến trúc Nhân loại, Đại học Daejin
Ahn Hong-beom Ảnh.
Nguyễn Thủy Giang Dịch.
페이스북 유튜브

COMMENTS AND QUESTIONS TO koreana@kf.or.kr
Address: 55, Sinjung-ro, Seogwipo-si, Jeju-do, 63565, Republic of Korea
Tel: +82-64-804-1000 / Fax: +82-64-804-1273
ⓒ The Korea Foundation. All rights Reserved.

Copyright ⓒ The Korea Foundation All rights reserved.

페이스북 유튜브