ĐỜI SỐNG

NHỮNG CÂU CHUYỆN HAI NỬA BÁN ĐẢO HÀN Bình Nhưỡng ngày nay

Gần đây một quyển sách miêu tả hiện thực Bắc Hàn được xuất bản tại Seoul. Jin Chun-kyu, phóng viên tự do hoạt động tại Mỹ, người gọi mình là “đặc phái viên du hành khắp Bình Nhưỡng” đã đem đến cho độc giả cái nhìn về Bắc Hàn ngày nay qua những bức ảnh hiện thực và bài phỏng vấn sinh động trong quyển sách mang tên “Bình Nhưỡng–Seoul: Thời gian trôi cùng nhau”.

Phương Tây khi nhắc đến Bắc Hàn đều gắn cho đất nước này biệt danh là “quốc gia bí ẩn”. Thỏa thuận phi hạt nhân đạt được gần đây khiến hình ảnh quốc gia mới mẻ hơn; nhưng sự giám sát nghiêm ngặt từ trước đến nay của chính phủ nước này khiến các cuộc viếng thăm bị hạn chế, khó có thể nhìn nhận toàn diện bộ mặt xã hội tại đây. Do vậy, nhiều người tin rằng lệnh cấm vận khắt khe của cộng đồng quốc tế sẽ làm suy kiệt nền kinh tế Bắc Hàn và đẩy cuộc sống người dân vào cảnh khốn cùng.
Quyển “Bình Nhưỡng–Seoul: Thời gian trôi cùng nhau” (“Pyongyang Time Flows with Seoul Time”, NXB. Takers) của Jin Chun-gyu cung cấp “hình ảnh Bình Nhưỡng ngày nay” mà không mấy ai trong chúng ta được biết, khác với quan niệm truyền thống về Bắc Hàn. Từ tháng 10 năm 2017 đến tháng 7 năm 2018, nhờ bốn lần sang Bắc Hàn với tổng thời gian lưu trú khoảng 40 ngày và gặp gỡ khoảng 250 người dân Bắc Hàn, ông đã hoàn thành việc truyền tải nội dung và hình ảnh vào quyển sách của mình. Nhờ vậy, quyển sách miêu tả được sự biến đổi của xã hội Bắc Hàn những năm gần đây. Quyển sách còn gây chú ý khi được biết đến là một trong ba quyển sách mà tổng thống Moon Jae-in đọc trong chuyến nghỉ hè của ông.
Trong chín năm cắt đứt quan hệ ngoại giao giữa hai nước, giới ngôn luận Hàn Quốc không được phép đến Bắc Hàn để tác nghiệp ghi hình. Thế nhưng với tư cách là phóng viên tự do gốc Hàn có thẻ cư trú vĩnh viễn tại Mỹ, Jin Chun-kyu hành công trong việc xây dựng niềm tin với chính quyền Bắc Hàn, không những có thể chụp hình tương đối thoải mái tại Bình Nhưỡng, mà còn có thể ghi hình về cuộc sống tại các khu vực như Wonsan, khu trượt tuyết Masikryong, núi Myohyang, Nampo.

Phố Changjon ở phía tây Bình Nhưỡng nhìn từ tháp Chủ Thể. Khu phố trải dài với các toà nhà cao tầng được xây dựng vào năm 2012. © Jin Chun-kyu

Xe hơi và điện thoại di động
Jin gọi mình là “đặc phái viên du hành khắp Bình Nhưỡng” với một lý do. Năm 1988, Jin cùng với các phóng viên đấu tranh cho tự do ngôn luận bị sa thải đã dùng tiền gây quỹ của người dân để thành lập tờ báo The Hankoryeh; năm ấy, ông thực hiện buổi ghi hình cuộc hội đàm của Ủy ban Đình chiến Quân sự diễn ra tại Bàn Môn Điếm và bắt đầu mối duyên của mình với đất nước Bắc Hàn. Tiếp theo đó, ông thực hiện chuyến viếng thăm Bắc Hàn để ghi hình cuộc Hội Đàm Cấp Cao Liên Triều năm 1992 và cuộc Họp Thượng Đỉnh Liên Triều năm 2000. Đặc biệt, vào năm 2000 trong cuộc hội đàm ký kết Tuyên ngôn cộng đồng Liên Triều ngày 15 tháng 6, với tư cách là phóng viên đặc quyền, ông còn có mặt và trực tiếp ghi lại khoảnh khắc tổng thống Kim Dae-jung và Chủ tịch Kim Jong-il nắm tay nhau giơ cao với nụ cười hoan hỉ.
Ông chuyển đến sống tại Mỹ từ năm 2001, và sau 17 năm trở lại Bắc Hàn, với ông thay đổi lớn nhất tại đây chính là sự xuất hiện của xe hơi và điện thoại di động. Luôn có gần 10 chiếc taxi xếp hàng trước Okryukwan (Ngọc Lưu Quán) trứ danh về món mì lạnh naengmyeon Bình Nhưỡng để đợi rước thực khách ra về. Khác với suy nghĩ thông thường cho rằng taxi là phương tiện phục vụ người nước ngoài hay quan chức cấp cao, khách đi taxi đa phần là những người dân thường. Số lượng xe hơi tăng nhanh đến nỗi giao thông Bình Nhưỡng phải cần đến đèn hiệu giao thông, khác với hình ảnh Bình Nhưỡng trước đây – nơi mà cảnh sát giao thông nhàn hạ đứng giữa đường để điều khiển do số lượng xe hơi còn rất ít.
“Đó là từng là khung cảnh không tưởng trong quá khứ. Ở nội đô Bình Nhưỡng, có trên 6.000 taxi đang lưu thông với số lượng khoảng 5–6 công ty.”
Một lần đi taxi, ông hỏi thăm người tài xế và nhận được câu trả lời: “đa phần khách của tôi là người đi đến những con đường nhỏ nơi chưa có tàu điện ngầm và trạm xe buýt”. Số lượng khách sử dụng taxi là người không sở hữu xe riêng đang tăng nhanh; đồng thời, vào giờ cao điểm cũng thỉnh thoảng xảy ra hiện tượng kẹt xe.
Một khía cạnh khiến ông kinh ngạc chính là số lượng người dùng điện thoại di dộng hiện nay là 5 triệu thuê bao, bất chấp xã hội Bắc Hàn vẫn còn hạn chế tự do thông tin và tự do đi lại. Trong nội thành Bình Nhưỡng, người ta không lấy làm lạ về việc ai đó gọi điện hay chụp ảnh bằng điện thoại di động nữa.
Trong quá trình tác nghiệp tại Bình Nhưỡng, điều khiến Jin kinh ngạc hơn nữa chính là môi trường internet cởi mở so với tưởng tượng của ông. Khi sử dụng internet tại sân bay quốc tế Bình Nhưỡng, ông cứ nghĩ ở sân bay quốc tế người ta mới sử dụng được Internet thôi. Thế nhưng, khi đến khách sạn nơi ông dừng chân thì internet cũng được sử dụng rất thoải mái; lúc đầu điều này khiến ông khó tin vì vẫn cho rằng không phải ai cũng được truy cập internet thế này.
“Tôi có thể tìm kiếm tài liệu mình cần, còn có thể trao đổi email với người quen và bất kì ai ở Mỹ hay Hàn Quốc.”
Người ở Seoul nhận được email của ông gửi từ Bình Nhưỡng đều kinh ngạc, “có đúng là anh gửi email từ Bắc Hàn không đấy?”. Lần nọ, ông gửi email đến Seoul do yêu cầu cấp bách của công việc, nhưng đợi mãi vẫn không thấy thư hồi âm. Sau này, khi tìm hiểu mới biết người nhận không trả lời email vì lo ngại không biết có đúng là email gửi đến từ Bình Nhưỡng hay không, hay là mình đang bị ai đó giám sát. Quyển sách “Bình Nhưỡng–Seoul: Thời gian trôi cùng nhau” của ông hoàn thành xuất bản từ việc ông trao đổi email liên tục với nhà xuất bản tại Seoul khi đang ở Bình Nhưỡng.

“Mỹ và thế giới bên ngoài cho rằng khi lệnh cấm vận kinh tế được áp đặt thêm, Bắc Hàn nhất định sẽ giơ tay đầu hàng; thế nhưng khi quan sát cuộc sống hiện tại ở đất nước phương Bắc này, tôi thấy nhận định đó hoàn toàn sai.”

Taxi xếp hàng chờ đón khách sau chương trình biểu diễn tại Nhà Hát Lớn Bình Nhưỡng. Theo Jin Chun-kyu, phóng viên tự do hoạt động tại Mỹ, hiện có khoảng 6.000 chiếc taxi trong nội thành Bình Nhưỡng. © Jin Chun-kyu

Bài phóng sự xây dựng từ niềm tin
Từ năm trước đến năm nay, bằng đôi mắt quan sát trực tiếp của mình, Jin đã ghi lại một nội thành Bình Nhưỡng rực rỡ hơn xưa với các toà nhà cao tầng mới xây mọc san sát. Đặc biệt, khu phố Changjon hoa lệ đến nỗi có thể gọi là “Manhattan của Bình Nhưỡng” hay “Little Dubai”. Ngoài ra, khu phố tên Mirae Kwahakja (Future Scientists Street), nơi sinh sống của các nhà khoa học, gợi lên liên tưởng về hình ảnh một quốc gia tư bản với chung cư cao tầng và trung tâm thương mại cao cấp. Các tòa nhà thuộc khu đô thị mới Ryomyong được Kim Jong-un xây dựng cũng xuất hiện trong cảnh đoàn xe diễu hành chào đón tổng thống Moon viếng thăm Bình Nhưỡng vừa qua.
Jin xác nhận hiện có khoảng sáu cửa hàng pizza đang hoạt động kinh doanh tại Bình Nhưỡng. Các cửa hàng này không phải mọc lên để phục vụ khách tham quan nước ngoài mà để phục vụ người dân trong nước. Trong dịp ghé thăm nhà hàng Ý đầu tiên được mở vào năm 2008 ở quận Mangyongdae Chukjon-dong ở Bình Nhưỡng, Jin bắt gặp khoảng 300 thực khách ngồi chật kín thưởng thức pizza và mì Ý trong không gian quán chừng 300 pyong (khoảng 990 m2)
Ông tiết lộ trong các bức ảnh mình chụp được ở Bình Nhưỡng thì quý hiếm nhất chính là các bức ảnh về cuộc sống bên trong các gia đình. Khi ghi hình cuộc sống của người dân trong chung cư của họ,vài nhà chức trách Bắc Hàn đã mách nhỏ: “anh là người nước ngoài đầu tiên được phép ghi hình như vậy”. Ông đến thăm một toà chung cư cao tầng hoàn công vào năm 2017, nằm trong khu phố Ryomyong; trong đó, cư dân từng sống ở đây trước khi xây dựng lại được ưu tiên định cư, kế đó là các cư dân làm việc trong khu vực lân cận.
Căn nhà Jin đến thăm có giường, bếp gas, tủ lạnh, nồi cơm điện, trông không khác mấy so với một gia đình trung lưu ở Hàn Quốc. Theo Jin, dù phải liên lạc gia đình ấy trước khi viếng thăm, nhưng ông không có cảm giác họ đã cố tình gắn các thiết bị ấy hay cố gắng trang trí nhà cửa cho đẹp trước chuyến viếng thăm của ông.
Ở Bình Nhưỡng, người ta không đánh giá nhà ở theo diện tích pyong, mà tính theo số phòng nhà đó có được như ở các nước phương Tây. Nhà được phân thành nhà 2 phòng, 3 phòng, hay là 4 phòng... Số phòng trong một ngôi nhà không phụ thuộc vào quyền lực hay địa vị xã hội của người chủ gia đình, mà quyết định bằng số lượng thành viên sống trong gia đình đó. Giá thuê một căn nhà trong phố Ryomyong là 240 won một tháng, bằng khoảng 2.700 won theo giá tiền tại Hàn Quốc. Giá thuê này không tính theo giá trị thực mà là giá tượng trưng. Theo Jin, “đáng chú ý là ở các chung cư cao tầng này có nhân viên quản lý thang máy riêng”. Ở Bắc Hàn, để khuyến khích người dân tiết kiệm điện năng, chính phủ thu tiền điện, nhưng không thu phí sử dụng nước.
Trong chuyến công tác Bắc Hàn lần này, dù có nhân viên hướng dẫn sở tại theo sát nhưng Jin Chun-kyu kể rằng: “tôi có thể làm quen nói chuyện với người dân Bình Nhưỡng và tự do ghi hình của họ, tuyệt nhiên không có chuyện kiểm duyệt đối với các thước phim và ảnh tôi ghi được. Giới chức trách Bắc Hàn yêu cầu các tác phẩm của tôi là “phải làm sao cho các bức ảnh và tượng đài của chủ tịch Kim Il-song và chủ tịch Kim Jong-il hiện lên thật đẹp, không được chụp ảnh người lao động và người già khố rách”.

Jin Chun-gyu cầm trên tay quyển “Bình Nhưỡng–Seoul: Thời Gian Trôi Cùng Nhau” – quyển sách ghi lại ấn tượng của ông về cuộc sống ở Bắc Hàn trong bốn lần đến công tác tại nước này từ tháng 10 năm 2017 đến tháng 6 năm 2018.

Nỗ lực hướng đến sự thống nhất về văn hoá
Trước đây, sách và phim ảnh liên quan đến Bắc Hàn xuất bản đều được thực hiện bởi các phóng viên nước ngoài. Hạn chế của họ là không thể giao tiếp với người địa phương nên góc nhìn khó tránh khỏi phạm vi của một “người quan sát”. Jin muốn phá vỡ hạn chế này. Ông không chỉ miêu tả những hình ảnh bề ngoài mà còn muốn đi sâu ghi lại đời sống tình cảm và suy nghĩ của người Bắc Hàn.
Theo ông, “Mỹ và thế giới bên ngoài cho rằng khi lệnh cấm vận kinh tế được áp đặt thêm, Bắc Hàn nhất định sẽ giơ tay đầu hàng; thế nhưng khi quan sát cuộc sống hiện tại ở đất nước phương Bắc này, tôi thấy nhận định đó hoàn toàn sai.” Người dân Bình Nhưỡng không chỉ đơn thuần lo cơm áo gạo tiền mà họ còn có cuộc sống tiêu dùng đa dạng hơn những gì người dân bên ngoài nghĩ về họ. Nhất là trong tháng 10 năm ngoái khi Mỹ và Bắc Hàn đang ở đỉnh điểm căng thẳng về vấn đề hạt nhân thì “khác với lo lắng của thế giới là Bình Nhưỡng đang chuẩn bị cho chiến tranh, người dân Bình Nhưỡng vẫn duy trì cuộc sống của mình một cách yên bình”.
Với sứ mệnh của một “phóng viên không biên giới”, ông mang niềm tin là phải “truyền tải sự thật không định kiến” về đất nước phương Bắc. Ông thận trọng chia sẻ, ở phương diện nào đó, người ta phê phán ông “lấy một phần Bình Nhưỡng để nhìn về toàn thể cuộc sống Bắc Hàn”, nhưng với ông thì ông “muốn nhìn Bắc Hàn như cách chúng ta nhìn nhận sự khác biệt giữa Seoul và các tỉnh thành khác ở Hàn Quốc”.

Để thực hiện giấc mơ trở thành phóng viên thường trú tại Bình Nhưỡng, hiện tại ông đang tập trung vào kế hoạch mở kênh truyền hình “Thống Nhất” trong năm 2019. Đây là kênh truyền hình cáp sản xuất các chương trình mà người dân cả hai miền Nam–Bắc Korea đều có thểthoải mái thưởng thức như phim lịch sử,phim tài liệu về thiên nhiên, chương trình ẩm thực;
đồng thời phát sóng các chương trình của Bắc Hàn sau khi đạt được thoả thuận tác quyền với đối tác.
“Tôi tin rằng bằng việc trao đổi các chương trình văn hoá giữa hai miền Nam–Bắc, chúng ta sẽ tìm được sự tương đồng, là động lực thúc đẩy sự thống nhất về văn hoá của cả hai miền.”

Kim Hak-soon Nhà ngôn luận, giáo sư thỉnh giảng Khoa Truyền Thông, Đại Học Korea
Ha Ji-kwon Ảnh.
La Duy Tân Dịch.
페이스북 유튜브

COMMENTS AND QUESTIONS TO koreana@kf.or.kr
Address: 55, Sinjung-ro, Seogwipo-si, Jeju-do, 63565, Republic of Korea
Tel: +82-64-804-1000 / Fax: +82-64-804-1273
ⓒ The Korea Foundation. All rights Reserved.

Copyright ⓒ The Korea Foundation All rights reserved.

페이스북 유튜브