ĐỜI SỐNG

ĐIỂM NHÌN VIỆT NAM Có một xứ Kim Chi dưới bóng Già Lam

Các tháp đá ước nguyện ở Baekdamsa

Năm 2004, khi qua Seoul làm giáo sư thỉnh giảng Đại học và Sau đại học tại Khoa Tiếng Việt và Khoa Đông Nam Á, Trường Đại học Ngoại ngữ Hàn Quốc, tôi, lúc đó đang ở Khoa Văn hóa học của Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh, trí tưởng tượng lãng mạn dẫu bay bổng đến mấy cũng không bao giờ có thể hình dung mình sẽ rất sớm “phải lòng” xứ sở Kimchi để rồi chuyển qua Khoa Hàn Quốc học, gắn bó sự nghiệp cuộc đời với nghiên cứu và giảng dạy văn hóa, văn học Hàn Quốc.

Một mối dây buộc lòng tôi êm đềm và thắm thiết với xứ Hàn có lẽ đã được xe kết từ những kỷ niệm dưới bóng già lam nơi này.

Hàn Quốc vươn mình phát triển thịnh vượng hôm nay vốn thuộc về vương quốc Silla thống nhất xưa (668-935) từng tâm nguyện làm một “Phật quốc thổ” an lạc, thái bình. Hầu như mỗi trong 5.000 ngọn núi khắp nơi trên đất nước đều có ít nhất một ngôi chùa. Trên lãnh thổ khoảng 100.000 km vuông, hơn 20.000 chùa chiền lớn nhỏ, mà chỉ riêng cổ tự cả ngàn năm tuổi cũng tính đến hàng trăm.

Từng đến bao nhiêu ngôi chùa, có lẽ tôi không dễ nhớ hết, tuy nhiên, tôi biết chắc không khi nào quên ấn tượng viếng thăm Tongdosa (ở Gyeongsang Nam), Haeinsa (ở Jeolla Nam), hai trong số ba ngôi chùa biểu hiện Phật-Pháp-Tăng độc đáo của Hàn Quốc, Tam bảo tam tự duy nhất trong toàn bộ thế giới Phật giáo; thêm Beomeosa (ở Busan) nữa là ba trong số tám ngôi Bát đại tùng lâm giống rừng đại ngàn lớn rộng, gồm cả học viện, trường thiền, trường luật và đạo tràng tu tập. Riêng Jogyesa thì luôn ngự trị vị trí đặc biệt trong trái tim, bất cứ chuyến thăm Seoul nào, dù vội vã bao nhiêu, tôi cũng ghé qua.

Năm 2018, với sự tài trợ của Korea Foundation, tôi trở lại Hàn Quốc nghiên cứu điền dã, tìm hiểu cách thức mà đất nước này cập nhật những giá trị Nho giáo, Phật giáo trong xã hội hiện đại. Tôi trở lại để bước chậm hơn, đi sâu hơn, nhận ra rằng những ngôi chùa không chỉ thuộc về di sản (heritage) mà là một truyền thống sống động (a living tradition). Cơ hội trải nghiệm phần nào sức hấp dẫn của di sản cũng như truyền thống sống động ấy đã mở ra cho tôi qua những dịp Lưu trú ở chùa (Templestay).

Chương trình Templestay bắt đầu năm 2002 khi Hàn Quốc cùng Nhật Bản đăng cai World Cup, nhu cầu khách sạn tăng đột biến. Những ngôi chùa được sử dụng như một giải pháp tình thế đã không chỉ đáp ứng cơ sở lưu trú mà còn tạo cơ hội cho du khách trải nghiệm vẻ đẹp văn hóa Phật giáo, văn hóa truyền thống Hàn Quốc, trở thành điểm du lịch hấp dẫn. Từ đó đến nay, Templestay đã phát triển không ngừng, định hình một trong những sản phẩm du lịch đặc thù được người Hàn cũng như người nước ngoài yêu thích. Năm 2017, tổng số du khách tham gia Templestay lên đến gần 500.000 người; chương trình được thực hiện tại 130 ngôi chùa trên toàn quốc, với 26 ngôi chùa có chương trình chuyên dành cho người nước ngoài.

Templestay đầu tiên của tôi ở Jinkwansa, giống như mối tình đầu bao giờ cũng để lại dấu ấn sâu đậm nhất. Lần đầu tiên tôi được nhận một bộ trang phục đơn sơ, tao nhã, dành riêng cho khách ở lại chùa. Lần đầu tiên ngủ trong chùa, căn phòng kiểu Hanok sưởi sàn ấm áp, những song cửa gỗ mở ra bốn bề núi rừng cuối mùa xuân, thơm hương các loài cỏ hoa trong gió nhẹ và mơ hồ tiếng suối, tiếng thác êm đềm, xa xa. Thực hành 108 lạy không quá khó như tôi hình dung lúc ban đầu, bởi vì kinh Hồng Danh (niệm danh các vị Phật) trong pháp môn này đã được chuyển thành 108 câu đúc kết nhân sinh quan, lẽ sống theo lý tưởng mỗi vị Phật khiến cho mỗi lạy trở thành một cơ hội chiêm nghiệm giúp ánh sáng trong tự tâm tỏa rạng. Pháp môn tham thiền cũng không quá cao xa, chỉ là hướng sự chú tâm vào hơi thở, tỉnh giác nhận biết vọng niệm để trở lại chú tâm. Thời gian trà đạo với nhà sư thường đồng thời là pháp đàm, pháp thoại, trong đó, các phạm trù Vô thường, Vô ngã, Duyên khởi, Nghiệp báo Luân hồi, Trung đạo… được nhà sư lồng vào câu chuyện gần gũi về ứng xử của con người trong những tình thế thường nhật, thời sự của đời sống đương đại. Jinkwansa nổi tiếng nhất về ẩm thực chay. Tôi chỉ từ xa kín đáo ngắm các vị ni trực tiếp phơi rau quả, chuẩn bị nguyên vật liệu, biết rằng không nên chụp hình cũng không nên xắn tay làm giúp bởi có lẽ rất nhiều trong đó là những bí quyết lưu giữ di sản một nền ẩm thực phong phú mà nhiều thực phẩm đồng thời có là dược phẩm quý giá tự nhiên. Ẩm thực chay vun bồi từ bi, tôn trọng sự sống muôn loài. Nghi thức ăn trong chánh niệm đặt tròn vẹn tâm ý vào giây phút hiện tại để tiếp nhận năng lượng tốt lành từ thức ăn và quan hệ hòa ái với những người cùng ăn.

Cảm xúc thăng hoa nhất có lẽ đã đến với tôi trong Templestay ở Trung tâm Thiền Quốc tế đúng dịp Yeondeunghoe (Nhiên đăng hội). Tôi nao nức hàng tháng trước bởi từ lâu đã biết tiếng Nhiên đăng hội với truyền thống 1.200 năm trên bán đảo Hàn, được tôn vinh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia số 122 và trở thành không chỉ Lễ hội văn hóa, du lịch với số người tham gia đông nhất ở Hàn Quốc đương đại mà còn là Lễ hội chào mừng Phật đản lớn nhất thế giới. Lễ hội năm 2017 ở Seoul thu hút hơn 300.000 người Hàn và 30.000 du khách nước ngoài, có đến hơn 50.000 người tham dự nghi lễ rước hoa đăng. Buổi tối thứ Bảy đó, tôi cùng các du khách nước ngoài tham dự templestay mỗi người cầm trong tay một đèn lồng nhỏ, một cành hoa sen, ra khỏi chùa, xuống phố, hòa vào lễ rước vĩ đại của hàng ngàn hàng vạn Phật tử, tín đồ và cả các du khách đủ các quốc tịch, màu da, đa dạng các niềm tin tôn giáo. Hàng vạn đèn lồng muôn vàn màu sắc, hình dáng, kích cỡ nối nhau như một con thác, một dòng sông ánh sáng, theo làn sóng âm nhạc du dương tấu bởi dàn nhạc truyền thống cung đình, cuồn cuộn tuôn chảy, rực rỡ suốt hơn ba ki lô mét phố phường từ Dongdaemun qua Jongno về đến chùa Jogyesa, bừng chiếu và ấm áp sinh khí cả bầu trời đêm. “Nghi thị Ngân Hà lạc cửu thiên!” (Ngỡ dải Ngân Hà tuột khỏi mây!). Bước trong đám rước, tôi thấy mình bỗng cũng thành một vì tinh tú, lấp lánh ánh sáng bình an, trong trẻo tự tâm hồn.

Gần một năm, tôi đã templestay ở khá nhiều ngôi chùa. Thường thì giữa các du khách nhiều quốc tịch, chỉ mỗi mình tôi đến từ Việt Nam. Kỷ niệm vui vẻ nhất của tôi, vì vậy, có lẽ là tour hành hương tới Thánh địa Bồ Tát Quán Thế Âm - Naksansa (Lạc Sơn Tự) và Baekdamsa (Bách Đàm Tự), được đi cùng toàn bè bạn người Việt, được sự hướng dẫn, thuyết minh của cô Trưởng đoàn tuyệt vời đang là Nghiên cứu sinh người Việt duy nhất của Khoa Phật học tại ĐH Dongguk danh tiếng. Chương trình hôm đó có Thiền Rừng. Cả đoàn năm sáu chục người chia thành những cặp đôi. Một trong hai người “bị” bịt mắt với tấm khăn nhỏ, và được người kia vừa dẫn bước vừa dùng lời miêu tả khung cảnh xung quanh. Đối tác của tôi là chàng trai trẻ giảng viên của ĐH Khoa học Tự nhiên Tp HCM đang làm nghiên cứu sinh tại ĐH Sejong. Lượt đi vào rừng, tôi “bị” bịt mắt, còn lượt trở ra, bằng nẻo khác, thì đến chàng trai kia. Cánh cửa thị giác đóng lại, các giác quan khác trở nên tinh tế, sâu lắng hơn, người ta có thể cảm nhận mặt đất mềm mại dưới lớp lá rụng ẩm ướt, mùi thơm dịu những cây thông đỏ, tiếng sỏi đá, hơi gió thở, suối rì rào xa xa, khí lạnh từ những đỉnh non cao Seorak. Văn miêu tả của chàng trai có xu hướng cụ thể, chính xác, còn lời lẽ của tôi chắc hơi lãng mạn vớ vẩn. Khi được lệnh mở khăn ra, “Cảnh thực bạn nhìn thấy trước mặt bây giờ đây có giống như bạn hình dung khi nghe bạn mình miêu tả không?” thì câu trả lời lượt đi lượt về của mọi người, hầu như toàn là phủ định. Khác rất xa, cái cảnh chúng ta mường tượng trong tâm tưởng. Rồi tất cả nằm thiền giữa rừng, mắt khép nhẹ… Khi mở mắt ngước nhìn lên. Phía trên tôi là bức thủy mặc mang mang tiêu sái với những cành cây bắt đầu trơ trụi đầu đông, nhưng ở một góc bức tranh ấy, vòm lá cuối mùa thu vẫn xôn xao xanh vợi. Ngỡ như một cảnh giới khác mà nhịp đời hàng ngày vội vã ta đã bỏ quên từ lâu… Ngỡ như hành trình nội hướng lặn sâu vào bản ngã làm hiện lên tâm cảnh như như.

Trong khoảng 1.800 di sản văn hóa của Hàn Quốc có đến 1.100 di sản Phật giáo. Những ngôi chùa triển khai chương trình Templestay phần lớn đều là những ngôi chùa không chỉ có cảnh quan thơ mộng mà còn giàu truyền thống, với những di tích lịch sử, những di sản kiến trúc, điêu khắc, hội họa độc đáo. Bên cạnh đó là những di sản văn hóa phi vật thể, những giá trị tinh thần kết đọng trong tôn giáo, triết học, mỹ học, nghi lễ, phong tục. Chương trình Templestay đã cố gắng duy trì tính nguyên gốc của Phật giáo trong khi tìm những phương tiện phong phú để những giá trị Chân - Thiện - Mỹ của tôn giáo này có thể đến với đông đảo công chúng, kể cả những người không phải, chưa phải Phật tử, tín đồ. Khai mở nguồn năng lượng của văn hóa Phật giáo, văn hóa truyền thống dân tộc, chương trình Templestay hướng tới vun bồi cách nghĩ, cách sống trong giác ngộ, tỉnh thức, an vui.

Từ chuyến templestay gần nhất đến nay thấm thoắt cũng hơn nửa năm rồi.

Tôi vẫn nhớ một xứ Hàn dưới bóng già lam, sớm chiều, tiếng chuông ngân nga trong gió, mênh mang rừng tùng, nhịp điệu miên trường 17 thế kỷ Phật giáo đã đi cùng dân tộc. Qua Nhất trụ môn, Thiên vương môn, Bất nhị môn, lâng lâng dẫn dắt những nẻo thiền hành…

Phan Thị Thu Hiền Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
페이스북 유튜브

COMMENTS AND QUESTIONS TO koreana@kf.or.kr
Address: 55, Sinjung-ro, Seogwipo-si, Jeju-do, 63565, Republic of Korea
Tel: +82-64-804-1000 / Fax: +82-64-804-1273
ⓒ The Korea Foundation. All rights Reserved.

Copyright ⓒ The Korea Foundation All rights reserved.

페이스북 유튜브